«هزار عبارت 9»

https://www.jaaar.com/kiosk/issues/info/hezarebarat/2026-02-17

سخن سردبیر

نهمين شماره فصلنامه هزارعبارتِ كه به ضميمه هفته‌نامه جدولك‌بازي شماره 56 – پياپي 495 ، در زمستان سال 1404 و در آستانه ماه مبارك رمضان و بهار قرآن تقديم شما عزيزان مي‌شود، به عبارت‌هاي 9 حرفي سوره بقره كه طولاني‌ترين سوره قرآن كريم را تشكيل مي‌دهد، اختصاص دارد.

سوره بقره رازهای عددیِ شگفت‌انگيزي را از خود بروز مي‌دهد؛ اين سوره در میان همه سوره‌های قرآن، نه‌تنها از نظر حجم، بلکه از نظر ساختار واژگانی، نظام تکرارها، نوع چینش عبارات و پیچیدگی‌های زبانی جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. سال‌ها درباره مضمون‌های اخلاقی، تاریخی و فقهی این سوره سخن گفته شده، اما لایه‌های کمترشناخته‌شده در این میان وجود دارد؛ که نه مفسران به آن پرداخته‌اند و نه پژوهشگران زبان‌شناسی به دلیل گستردگی و دشواری‌ آن به سراغش رفته‌اند. لایه‌هایی که خود یک جهان عددیِ است. جهانی که در آن ریاضیات و وحی به هم پيوند مي‌خورند و هنگامي كه با نگاه جدول‌نویسان، واژه‌کاوان به آن نزدیک شویم، به‌خوبي در‌مي‌يابيم در هیچ منبع تفسیری یا آماری به این شکل به آن پرداخته نشده است.

«جدولک‌بازی» مفتخر است که برای نخستین‌بار، نتایج یک پژوهش زبانی بی‌سابقه را منتشر کند؛ پژوهشی که براساس آن به نكات تازه‌اي از جنبه‌هاي كمتر ديده شده دست خواهيم يافت.

در اين پژوهش اختصاصی، با تمرکز بر ساختارهای نهفته و الگوهای ۹حرفیِ سوره بقره، نتایجی به دست آمد که بخشی از آن‌ها برای نخستین‌بار منتشر می‌شود. از میان کل متن اين سوره، در استخراجی دقیق و چندمرحله‌ای، ۱۳۵0 عبارت ۹حرفی كه مجموعاً 3548 بار تكرار شده‌اند، شناسایی شد؛ عباراتی که در نگاه اول فقط بخشی از متن‌اند، اما در باطن، شبکه‌ای از پیوندهای زبانی، معنایی و ساختاری را می‌سازند که خود به‌تنهایی نشان‌دهنده غنای کم‌نظیر این سوره است.

* چرا عبارات ۹ حرفي؟

در تحلیل متونی با غنای ساختاری، «طول ثابت» باعث می‌شود بتوانیم از میان هزاران ترکیب، الگوهای پنهان را پیدا کنیم؛ الگوهایی که چشم و ذهن عادی قادر به تشخیص آن نیست.

۹ حرفی‌ها یک نقطه تعادل هستند: نه آن‌قدر کوتاه که معنای مستقل نداشته باشند، و نه آن‌قدر بلند که کاربردشان محدود شود. به همین دلیل، بررسی ۱۳۵0 عبارت ۹ حرفی سوره بقره تصویر تازه‌ای از ساختار درونی آن به ما می‌دهد؛ یک تصویر زبانی–ریاضی.

9=0+5+3+1

از میان 1350 عبارت 9 حرفي در سوره بقره، ۸38 عبارت آن فقط یک‌بار در کل قرآن و آن هم تنها در سوره بقره دیده می‌شود؛ آماری کم‌نظیر که نشان می‌دهد این سوره، گستره‌ای وسیع از ترکیب‌های منحصربه‌فرد دارد که در هیچ‌جای دیگر تکرار نشده‌اند. اما در معماری ادبی سوره بقره نقشی ضروری داشته‌اند. علاوه بر اين 838 عبارت، 47 عبارت ديگر نيز (39 عبارت 2 بار، 7 عبارت 3 بار و عبارت «لاَ إِثْمَ عَلَيْهِ» 4 بار) فقط در برخي از آيات سوره بقره تكرار شده‌اند.

تكرار عبارات، بيشتر به «حروف هم شكل»، بدون در نظر گرفتن ضمه، كسره و فتحه حروف پرداخته شده است.

عبارات تكراري شامل 3 دسته هستند؛

آيات تكراري سوره بقره عبارت است از؛ اولين آيه «الم» كه علاوه بر سوره بقره آغازگر سوره‌‌هاي آل عمران، عنكبوت، روم، لقمان و سجده نيز هست. آيه 5 بقره با آيه 5 لقمان، آيه 9 بقره با آيه 88 آل عمران، آيه 47 با آيه 122 و آيه 134 با آيه 141 سوره بقره مشابة يكديگرند.

47 عبارت تكرار شده در آيات سوره يافت مي‌شود كه حروف برخي از اين عبارات بدون تكرار است.

دسته سوم به لغات مشترك در سوره بقره و ديگر سوره‌ها اختصاص دارد.

در میان همه عبارات‌ ۹ حرفی در سوره بقره، یکی از چشمگیرترین موارد، تکرار گسترده عبارت «ایها الذین» است؛ عبارتی که با ۹2 بار تکرار، جمعاً در 11 آيه از سوره بقره و 81 آيه از 19 سوره ديگر رکورددار است؛ و نکته جذاب‌تر اینکه: این عبارت به جز آيه 56 سوره احزاب در بقيه آياتِ ديگر، آغازگر آيه است و در سوره بقره نيز با تكرار در 11 آيه نسبت به تمام عبارات 9 حرفي بیشترين تكرار را در آيات اين سوره‌ داشته، و در کل قرآن نيز یکی از پرتکرارترین عبارت‌های ۹ حرفی است.

بعد از عبارت«أَيُّهَا الَّذِينَ» عبارت «مِّن دُونِ اللّهِ» دومين ركورد را با تكرار 71 بار دارد كه 3 بار آن در بقره و مابقي در 32 سوره ديگر بيشترين تكرار در سوره‌ها را به خود اختصاص داده است.

 این تکرار زیاد، کاملاً هدفمند است: سوره بقره یک «سوره تربیتی» است و یکی از اصلی‌ترین محورهای خطاب به «مخاطبان در حال ساخت» را تشكيل مي‌دهد و طبیعی است که با بیشترین بسامد تکرار، احکام، هشدارها و آموزه‌های آن شکل گرفته باشد.

برخی از این 1350 عبارت 9 حرفي در سوره بقره، ویژگی‌های خاصی نیز دارند:

گروهي تک‌کلمه‌ای هستند كه شامل30 عبارت و جزو «لغات مستقل» مي‌شوند. از بين اين عبارات، لغات «أَتُحَدِّثُونَهُم»، «الْمُتَطَهِّرِينَ» و «يُقَاتِلُونَكُمْ» در رديف حروف بي‌تكرار نيز قرار دارند. اين گروه و تعدادي ديگر از مجموعه 1350 عبارت 9 حرفي سوره بقره كه در اين شماره به لحاظ اهميت به تمام آن اشاره شده، قبلاً در بخش «جدولك آيات» مجله «جدولك بازي» به كار گرفته شده است.

گروهی از عبارات ‌نقطه ندارند «شامل 39 لغت بي‌نقطه» و گروهی نيز پرنقطه‌اند، يعني مجموع نقطه‌‌هاي حروف آن از 9 نقطه بيشتر است. از تعداد 7 «لغت پرنقطه»، عبارت «مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ» علاوه بر پرنقطه بودن، با حروفي بدون تكرار 2 بار در آيات 149 و 150 آمده است.

گروهی ديگر شامل 4 عبارت هر كدام با 4 كلمه، جزء عبارات «چند كلمه‌اي» به شمار مي‌آيند.

گروهي از عبارات غيرتكراري شامل 89 عبارت با «حروف كلمات» «بدون تكرار» است.

این تفاوت‌ها نشانه‌ای از تنوع ساخت‌های بیانی در دل یک سوره واحد است. در مطالعات زبانی، این نسبت نادر است. کمتر متنی وجود دارد که چنین حجم بزرگی از ترکیبات منحصربه‌فرد داشته باشد؛ آن هم فقط در یک فصل.

تحلیل فراوانی حروف، ترکیب‌های تکرارشونده، سلسله‌ای از عبارات منحصربه‌فرد، الگوهای خطی و ارتباطات میان آیات نشان می‌دهد که سورة بقره «برخلاف تصور رایج» متنی پراکنده با موضوعات جداگانه نیست؛ بلکه مانند یک معماری دقیق شکل گرفته است. معماری‌ای که هر آجر آن «حتی یک عبارت ۹حرفی ظاهراً کوچک» در ساختن بنا نقشي مؤثر دارد.

 در نگاهي كلي‌تر این تحلیل نشان می‌دهد:

* سوره بقره تنها یک متن دینی نیست؛ بلکه یک میدان وسيع واژگان است با معماری پیچیده و حساب‌شده.

* بخش عمدة «زیبایی پنهان» این سوره در همین ترکیبات 9 ‌حرفی نهفته است؛ جایی که تکرارها، یگانگی‌ها و الگوهای معنایی مثل قطعات یک پازل کنار هم قرار می‌گیرند و پژوهشي ۹ حرفی را از يك سوره شكل مي‌دهند، به تعبير ديگر بايد گفت اين پژوهش فقط یک آمار نیست؛ یک دعوت است برای نگاه دوباره؛ نگاهی که متن را نه فقط بخواند، بلکه بکاود و بازیابی کند.

* نگاه جدول‌محور و واژه‌محور، می‌تواند دریچه‌ای تازه برای شناخت قرآن باز کند؛ دریچه‌ای که کمتر کسی تا امروز به آن پرداخته است.

در عصر سرعت و رسانه، شاید کمتر فرصتی برای تأمل در این ظرافت‌های متنی باقی بماند؛ اما مجله «جدولک‌بازی» رسالت خود می‌داند که میان پژوهش زبانی و کشف‌های معنوی پلی تازه ایجاد کند. و اينك برای نخستین‌بار، این مجله مجموعه‌ای از یافته‌های تازه درباره متن سوره بقره را منتشر می‌کند؛ یافته‌هایی که نه از منظر تفسیری، بلکه از زاویه نگاه تحلیل زبانی، ساختاری و آماری به دست آمده‌اند و می‌توانند دریچه‌ای نو به سوی شناخت این سورة باشکوه بگشایند.

در اين شماره از ويژه‌نامه نيز، مطابق روالِ شماره‌هاي گذشته، در هر صفحه جدولك‌هايي با استفاده از عبارات 9 حرفي در همان صفحه طراحي شده است كه در كل شامل تعداد 34 جدولك با مجموع 5116 امتياز، تقديم شما عزيزان هميشه همراه مي‌شود.